(QNO) - Nguyễn Thành, hiệu Tiểu La, là tên gọi thứ hai từ khi xây đắp Duy Tân hội(1). Lúc trước, cụ tên thật là Nguyễn Hàm, sinh năm 1863 tại làng Thạnh Mỹ, phủ Thăng Bình, Quảng Nam. Ông là con của quan Tham tri Nguyễn Trường dưới triều Tự Đức nên người trong vùng thường gọi là Ấm Hàm.
 |
| Chân dung cụ Tiểu La Nguyễn Thành |
Năm 1885, Nguyễn Bởi vậy Huế dự thi Hương nhưng lại xảy ra cuộc binh biến, kinh đô Huế thất thủ. Ông quay về quê hương, tạm biệt bút nghiên nuôi chí diệt thù cứu nước.
Ấm Hàm lúc bấy giờ mới 22 tuổi, đã đứng ra mộ trai tráng trong vùng Thăng Bình, Quế Sơn, sớm hôm tập dượt võ thuật, binh pháp, đợi ngày xông pha chống chọi dưới ngọn cờ Cần Vương.
Tháng 9 năm Ất Dậu (1885), Ấm Hàm phối hợp với È Văn Dư lấn chiếm thành phố Quảng Nam. Nghĩa quân chiến thắng vang dội. Đầu năm 1886 Nghĩa Hội Cần Vương Nam – Ngãi - Định chính thức kiến thiết, tôn Nguyễn Duy Hiệu làm cho hội chủ. Ấm Hàm được mời làm Tán Tương quân vụ, kiêm Tham biện tỉnh vụ. Trong khoảng đấy quần chúng. # gọi ông là Tán Hàm.
Tán Hàm lập rộng rãi đồn trại ở vùng trung du Quảng Nam, doanh nghiệp nghĩa binh thành cơ, đội, ngày đêm ráo riết tập tành. Chỉ trong vòng mấy năm, nghĩa quân đã dần dà khiến chủ trên khắp các vùng vùng quê. Nhưng quân càng đông, chi tiêu càng lớn, Tán Hàm phải bán gần 30 mẫu ruộng nhà để chi tham gia việc quân. Với tài chỉ huy đầy mưu lược, nghĩa quân của Tán Hàm đã tiến công nhau với quân Pháp trên 60 trận lớn bé dại, trong đó có những trận thắng vang lừng ở Ái Nghĩa, Thu Bồn, Hải Vân... làm cho quân Pháp và Nam triều phải kiêng dè.
Năm 1887, nghĩa binh của Mai Xuân Thưởng bị phong toả ở chiến trường Ngãi - Định, Tán Hàm đưa quân tham gia tiếp ứng và đã gây cho địch đa dạng tổn thất nặng nề, buộc chúng phải thoái lui. Ông đã đóng quân ở lại Quảng Ngãi trong suốt một năm. Tới khoảng giữa năm 1888, Nghĩa hội Cần Vương Nam - Ngãi - Định bước vào thời gian tan rã. Trên đường về tiếp ứng cho Tân Tỉnh giấc ở Quế Sơn, quân của Tán Hàm đã bị phục kích bất ngờ. Ông bị ngã ngựa và sa vào tay giặc. Trong khám đường, Nguyễn Hàm chối từ mọi thủ đoạn tìm chuộc của kẻ thù. Bạn bè Nguyễn Thân buộc lòng phải đưa ông về quản chế tại quê nhà.
Trong thời kỳ 15 năm “mai danh ẩn tích” tại Nam Thịnh sơn trang, hình thức nhằm che mắt sự dòm ngó của nha phủ sở tại, ông tỏ ra an phận khiến cho ăn, không mơ tưởng chính sự. Nhưng thực ra, hằng đêm ông vẫn luôn canh cánh bên lòng tìm kiếm một hướng đi khác phù hợp để tấn công đuổi quân địch. Năm 1903, cụ Phan Bội Châu từ Huế vào tận sơn trang để diện kiến Nguyễn Hàm. Chí lớn chạm chán nhau. Nhì chí sĩ đã tỏ ra tâm đầu ý phù hợp với lối suy nghĩ hành động. Nguyễn Hàm đã đưa ra ba kế sách xây đắp đội ngũ mà cụ Phan rất thán phục. Trong Lao tù Trung Thư, Phan Bội Châu kể lại: "Tôi đem chí muốn ra giãi tỏ. Cụ vỗ tay nói: "Hay dữ! Thuở nay bạn nào muốn mưu toan đại sự, trước nhất phải cần ba vấn đề này: một là thu phục lòng người, hai là góp số tiền lớn, ba là sắp xếp sắm sửa quân khí cho đủ. Hễ lòng người đã chịu tin phục thì số tiền lớn có thể góp được. Có tiền thì điều quân giới không không dễ dàng khắc phục đâu".
Ngày 8 bốn tuần 4 năm 1904, Nguyễn Hàm tổ chức một hội nghị bí mật tại Nam Phồn thịnh sơn trang, qui tụ hơn 20 sĩ cu li trong cả nước. Cuộc họp đã đi tới quyết định thành lập Duy Tân hội và bầu Kỳ Ngoại hầu Cường Để khiến hội trưởng. Nguyễn Thành và Phan Bội Châu được giao nhiệm vụ xây dựng hàng ngũ vũ trang. Nguyễn Hàm, bấy giờ đổi tên là Nguyễn Thành, đã tính liệu mọi nhân tố kiện để đưa Phan Bội Châu sang Nhật nhằm chuyển động chính phủ Nhật trợ giúp tranh bị.
 |
| Hiện giờ, một ngôi trường THPT mang tên chí sĩ Tiểu La tại đô thị Hà Lam (Thăng Bình) |
Đương nhiên, điều cầu viện đã bất thành. Cụ Phan cùng Nguyễn Thành lại đề xướng phong trào Đông du, chủ trương đưa giới trẻ sinh viên sang Nhật học tập tại nước ngoài. Phan Bội Châu lo công việc đối ngoại, Nguyễn Thành nhận nghĩa vụ chuyển di kinh tài và công tác của hội. Có lẽ bởi vậy mà ông lấy biệt hiệu là Tiểu La(2).
Để có số tiền lớn gửi cho du sinh viên, Tiểu La đã cùng các bè bạn chuyển động tổ chức các hội học, hội nông, hội công, hội thương... Riêng hiệp thương đã có đến 72 chi nhánh khắp các đô thị. Sau đó ông lại thiết kế Quảng Nam phù hợp thị trấn ở Đà Nẵng, tự góp cả cổ phần buôn bán để lấy tiền gởi cho Phan Bội Châu lo liệu việc lớn.
Phong trào Đông Du phát hành mạnh mẽ. Trong vòng một năm đã có 200 học sinh xuất dương và số tiền gởi sang Nhật lên đến 12.000 đồng (bạc Đông Dương).
Năm 1908, ở Quảng Nam nổ ra phong trào “cự sưu kháng thuế” rồi nhanh lẹ lan ra khắp các tỉnh Trung kỳ. Phong trào bị thực dân Pháp bè lũ áp man rợ. Cùng với phổ thông chí sĩ khác, Nguyễn Thành bị bắt giam ở nhà tù Hội An rồi bị kết án “9 năm biệt xứ, đày đi Côn Đảo”.
Từ khi Tiểu La bị bắt, lưu học sinh bên Nhật cũng lảo đảo. Cụ Phan Bội Châu phải rời đất Nhật. Duy Tân hội tan rã, phong trào Đông Du xong xuôi.
Trong khoảng khám đường Côn Đảo, Nguyễn Thành rất khổ sở khi hay tin tương lai cứu nước mà ông cùng bạn bè bằng hữu xây đắp bao năm nay đã hoàn toàn sụp đổ. Ông lâm bệnh nặng, nhiều lần thổ huyết rồi mất ngày 11.11.1911 khi mới 48 tuổi. Sau này, trong một bài văn tế của Trường THPT Tiểu La có đoạn viết:
...Than ôi! Ngàn dặm đảo xa, thân lưu đày viễn xứ
Muôn trùng nước non, hồn vợi bóng cố hương
Bao bọc nỗi đau dày xéo nát can tràng
Một búng huyết nhả hờn lưu chí cả...
Như thế, sự tồn vong của Duy Tân hội đã gắn liền với nhiệt huyết và công trạng của Tiểu La Nguyễn Thành. Cụ Phan Bội Châu cũng đã thừa nhận: "Trong khoảng Duy Tân hội đến phong trào Đông Du, chính Tiểu La tiên sinh là ông tổ thành lập mối, vạch tuyến đường khai hiện ra tất cả". Vì vậy khi nghe tin Nguyễn Thành khuất, cụ Phan đã vô cùng chua xót. Trong bài Văn tế Tiểu La, ông đã khóc Nguyễn Thành bằng những lời lẽ thống thiết như tình bạn bè ruột làm thịt:
"...Nghĩ một người đã sản xuất em, thành quả cho em,
mà nay kẻ mất người còn, hồn trời phách đất!
Mây Hải Vân mù mịt bóng gươm quà
Bể Đà Nẵng chợp chờn cơn sóng bạc"...
Về trứ tác, Tiểu La là người thiên về hành động nên ít khi sáng tác thơ văn. Tương truyền ông thường chỉ làm cho những bài thơ ngắn để tỏ rõ ý chí. Thậm chí bài “Tiễn bạn đi đày Côn Lôn” chỉ vẻn vẹn có một câu 7 chữ mà Huỳnh Thúc Kháng rất ý hợp tâm đầu, nghĩ là đã vừa đủ ý tứ, chẳng cần thêm bớt:
Đồng thị thiên nhai lộ dị đồng
(Đồng cảnh (đi đày) ven trời lại khác tuyến đường).
Trong bài thơ Tuyệt mệnh sau những lần bị thổ huyết trong tù, 2 câu thực nghe như một tiếng thở dài về cuộc thế:
Bổ thiên vô lực đàm thiên dị,
Tế thế phi tài tỵ thế nan.
Huỳnh Thúc Kháng dịch thơ:
Vá trời thiếu sức bàn nghe dễ,
Cứu thế không tài giảm thiểu ở đâu?
Khi sắp trút hơi thở sau cùng trong trại tù, Tiểu La còn gọi Huỳnh Thúc Kháng ké sát tham gia, lấy trong bản thân ra một miếng giấy ốm có ghi mấy lời vĩnh biệt: “Thời cuộc nhất chuyển hảo cơ. Đông Á phong vân kim hậu chính kỳ giả, chư huynh đệ nổ lực chi ngử hựu phụ”
(Thời cuộc xoay vần, cơ hội tốt sẽ đến. Giông mây Á Đông sau này còn rộng rãi cuộc chuyển đổi. Bằng hữu hãy gắng lên - Huỳnh Thúc Kháng dịch)
Qua lược thuật ở trên, chúng ta đã thấy được tư tưởng hành động và vai trò của cụ Tiểu La trong nhì phong trào yêu nước là Nghĩa hội Cần Vương và Duy Tân hội. Chủ trương nhất quán của cụ là muốn giành được chủ quyền phải đảo chính trang bị, cho dù phải nếm mùi thất bại sâu cay cũng chẳng hề nản lòng lùi bước.
Lại xin trích thêm mấy câu trong khoảng bài văn tế của trường THPT Tiểu La để thay cho lời tróc nã niệm:
Lẫm liệt thay!
... Sóng Côn Lôn thiên thu hát mãi khúc bi ca
Non xứ Quảng đời đời kiếp kiếp dựng bia hoành tráng...
---------------------
(1) Cần phân biệt 2 danh xưng “Duy tân “ khác biệt: Duy Tân hội thường gọi là "Ám phố", hoạt động kín đáo, theo trục đường lối quân chủ, chủ trương "bài Pháp giành độc lập", do Nguyễn Thành và Phan Bội Châu chủ xướng kiến tạo. Còn phong trào Duy Tân thường gọi là "Minh thị trấn", hoạt động công khai, theo đường lối dân chủ, chủ trương "ỷ Pháp tự cường" do Phan Châu Trinh cùng với Huỳnh Thúc Kháng, È cổ Quí Cáp khởi xướng, chỉ huy.
(2) Tiểu La: Có tức thị tấm lưới nhỏ tuổi, ở vòng trong, ý chỉ nhiệm vụ của Nguyễn Thành trong Duy Tân hội là quán xuyến công tác đối nội.
PHAN VĂN MINH
.
Xem thêm: váy ngủ lụa hà đông
0 nhận xét:
Đăng nhận xét